Celali İsyanları Nedir?

52

Celali İsyanları Nedir: 17. yüzyılda siyasal ve toplumsal alanda bozulmaların meydana gelmesiyle beraber Anadolu’nun farklı bölgelerinde çıkan isyanlara Celali İsyanları denir. Halk tarafından çıkarılan bu isyanlara medrese öğrencileri, savaşlardan kaçan askerler ve donanma askerleri katılım sağlamıştır. Celali isyanları arasında en önemlileri ise Deli Hasan, Karayazıcı, Kalenderoğlu, Gürcü Nebi, Canbolatoğlu ve Tavil Ahmet isyanları olarak bilinmektedir.

Celali İsyanları’nın Özellikleri

Celali isyanları 1512 ile 1520 yılları arasında başlamıştır. Dönemin padişahı ise Yavuz Sultan Selimdir. 1600’lü yılların ortalarına kadar devam eden isyanların özellikleri aşağıdaki gibidir;

  • Celali isyanları olarak adlandırılan bu ayaklanmalar ‘Celale mensup’ anlamına gelir.
  • İsyanın ilk başlangıcını yapan kişi Şeyh Celal Celali’dir.
  • Ayaklanmalar ilk olarak Tokat’ta başlamıştır. Daha sonra Zile, Sivas, Amasya ve Artukabat bölgelerine sıçramıştır.
  • Osmanlı Devleti’ndeki tımar sisteminin bozulmasına neden olan isyandır.
  • Bu isyanlar beraber şehirlere göç artmıştır.
  • Köylüler topraklarını kaybetmiştir.
  • Ayaklanma, dış ülkelere olan göçleri de artırmıştır.

Celali isyanlarının en büyük özelliği, ekonomik nedenlerden dolayı ortaya çıkmasıdır. İpek ve Baharat yollarının önemini kaybetmesiyle beraber ekonomik dengeler bozulmuş ve bu durum halka yansıtılmıştır.

İlk Celali İsyanı

70 yıl kadar devam eden Celali isyanlarının ilkini Karayazıcı lakabıyla tanınan Abdülhalim çıkarmıştır. Karayazıcı’nın ölümünden sonra da isyanlar devam etmiş ve kardeşi Deli Hasan tarafından halk kışkırtılmıştır. İlk ayaklanmayı bastıramayacağını fark eden Osmanlı Devleti, Deli Hasan’ı Bosna beylerbeyliğine memur olarak atamıştır.

İlk ayaklanmaların ardından Kalenderoğlu Mehmed ve Canbolatoğlu Ali Paşa ayaklanmaları da devlet açısından tehlikeli sonuçları beraberinde getirmiştir. Özellikle de Erzurum Valisi Mehmet Paşa’nın uzun yıllar boyunca isyanı sürdürmesiyle beraber ayaklanmalar Anadolu’nun geneline yayılmıştır.

Celali İsyanları’na Katılan Zümreler

Celali ayaklanmalarını çıkaran zümreler arasında Ehl-i örf adı verilen devletin üst düzey memurları bulunmaktadır. Devlet için oldukça tehlikeli bir hale gelen memurlar, köylüleri teşkilatlandırmış ve tamamen kendi emelleri için kullanmaya başlamıştır. İsyanlara katılan bir diğer zümre ise kapıkulu süvarileridir. İç savaşta oldukça etkili olan bu grup, kendi bayraklarını açarak sipahi hareketini başlatmıştır.

Celali isyanlarına katılan bir diğer grup ise suhte zümresi yani medrese öğrencileridir. Öğrenciler bazı bölgelerdeki işsiz gruplarla birleşmiş ve ortak bir şekilde hareket etmiştir. Bu dönemde öğrenci bölükleri adı verilen birlikler oluşturulmuş ve devleti baş düşman olarak görmeye başlamışlardır. Çoğu zaman halk ile birleşen öğrenciler kasaba ve köylerdeki direnişte öncü kuvvet olmuşlardır. Bu dönemdeki medreselerde ciddi bir öğrenci yığılması yaşanmıştır. Bunun nedeni ise fethedilen topraklarda kurulan medreselere çok sayıda öğrencinin başvurmasıdır.

Öğrenci hareketlerinin yoğun olarak yaşandığı bölgeler;

  • Bursa – Afyon – Balıkesir bölgesi
  • Rumeli bölgesi
  • Manisa – Isparta ve Muğla yöreleri
  • Amasya – Çorum ve Tokat bölgesi
  • Çankırı – Bolu – Kastamonu yöresi
  • Manavgat – Silifke ve Tarsus yöreleri olarak sıralanmaktadır.

İsyanlara katılan bir diğer zümre ise yeniçerilerdir. Çoğu zaman devlet kademelerinde üst yönetimde olan vezir ve paşalardan destek alan yeniçeriler köy baskını ve yol kesme gibi faaliyetlerde bulunmuşlardır. Bu durumun sonucunda ise toprak sahibi olmuşlardır.

Celali İsyanları’nın Nedenleri

Celali isyanlarının temel nedenleri şu şekilde sıralanabilir;

  • Devletin gelirlerinin azalması ve bu nedenle halktan alınan vergilerin artırılması
  • Tımar sisteminin bozulmaya başlaması
  • Vergilerini ödemekte güçlük çeken köylülerin şehre doğru göç etmeye başlamaları
  • Osmanlı Devleti’nin teokratik bir yapıda yönetilmesi
  • Medrese mezunlarının iş bulamaması ve suhte isyanlarını çıkarması
  • Fetihlerin durması
  • Ganimet gelirlerinin kesilmesi
  • Rüşvet ve yolsuzluğun artması
  • Yerel yöneticilerin keyfi hareket etmeleri
  • Köylülerin ve kentlerde yaşayan halkın işsiz kalması
  • Haçova Savaşı’nın ardından yapılan sayımlarda kaçak kişilerin topraklarına el konulması

Bu dönemde Anadolu’ya gönderilen sancak beyleri, kadı ve valilerin rüşvetle birlikte atamalarının yapılması dolayısıyla yönetimde haksızlıklar yapılmaya başlanmıştır. Bununla beraber haksızlıkların çoğalması ve halkın şikâyetlerinin önemsenmemesi de Celali isyanlarının nedenleri arasındadır.

Tımar sistemi yine bu dönemde bozulmuş ve tımarların dağıtılmasında geleneklere uyulmamıştır. Bu durumla beraber tımarların rüşvetle verilmesinden ötürü tarım ve hayvancılık gerilemeye başlamıştır.

Celali isyanları arasında devleti en çok uğraştıranlar Canbolatoğlu, Kör Mahmut, Kara Yazıcı, Gürcü Nebi, Kalenderoğlu ve Katırcıoğlu isyanlarıdır. Ayrıca Kara Yazıcı adı verilen Abdülhalim, Güney ve Doğu Anadolu’da çok sayıda yandaş toplamış ve Osmanlı soyunu ortadan kaldırmayı amaçlamıştır. Anadolu’da şiddetlenen karışıklık nedeniyle sadrazam Kuyucu Murat Paşa, bölgeye gönderilmiştir. Celalilerin ayaklanmaları bazı bölgelerde bastırılmış ve bu süreçte 100 bine yakın Celali öldürülmüştür. Sadrazamın ölümünden sonra Anadolu’da yeniden isyanlar çıkmıştır. Erzurum Valisi Mehmet Paşa’nın ayaklanmasıyla beraber yeniçeriler işkencelere maruz kalmış ve öldürülmüştür.

Celali İsyanları’nın Sonuçları

Celali isyanları Anadolu’daki çok sayıda suçsuz insanın ölümüne sebep olmuştur. Bununla beraber otoriteye karşı bir ayaklanma olan bu isyanlara devlet yöneticilerinin yanı sıra eyalet valileri de katılmıştır. Halkı padişaha karşı kışkırtan isyancıların amacı ise yönetimi ele geçirmektir. Celali isyanlarının sonuçları ise aşağıdaki gibi sıralanmaktadır;

  • Halkın padişaha ve devlet yönetimine karşı güveni sarsılmıştır.
  • İsyanlar sürerken vergi alınmadığı için ekonomi ciddi anlamda kötüye gitmiştir.
  • Saray için toplanan vergi ve gelirleri taşıyan araçlar yağmalanmıştır.
  • Tarım gelirleri ciddi anlamda azalmış ve kıtlık başlamıştır.
  • Halkın bir bölümü İran’a kaçmıştır.
  • Celali ayaklanmalarının etkilediği köylerde halk yaşayamaz duruma gelmiştir. Bu durumun sonucu olarak da köylerden kente doğru göçler başlamıştır.
  • Köyler tamamen boşaltıldığı için hayvancılık ve tarım yapılmamıştır. Bu yüzden devletin önemli bir gelir kaynağı olan tarım faaliyetleri azalmıştır.
  • Celali isyanları ordunun güçsüz duruma düşmesine ve Avusturya ile yapılan savaşın kaybedilmesine neden olmuştur.
  • Sağ olarak ele geçirilen Celali liderlerine yemin ettirilmiş ve uzak vilayetlerdeki görevlere gönderilmiştir. Ancak Celaliler gittiği bölgelerde de isyan çıkarmaya devam etmiştir.

Celali İsyanları’nın Osmanlı Devleti’ne Etkisi

Celali isyanları Osmanlı’nın toprak yapısını ciddi anlamda etkilemiştir. Tımar sisteminin bozulması sebebiyle üretimde gerileme yaşayan Osmanlı, tarım ürünlerinde kıtlık yaşamıştır. Ayrıca birçok Türkmen aşireti de ayaklanmalar sonucunda Makedonya ve Bulgaristan’a sürülmüştür.

Feminizm Nedir? 6

Feminizm Nedir?

Feminizm Nedir: Toplumlar arasındaki koşul farklılıklarının yok edilmesini savunan görüşe feminizm denir. Latincedeki femina kelimesinden türemiş olan feminizm, her anlamda...

Etnoğrafya Nedir? 42

Etnoğrafya Nedir?

Etnoğrafya Nedir: Kavimlerin kültür oluşumlarını araştırarak inceleyen toplum bilimine etnoğrafya denir. Yunancadaki ethnos (insanlar) ile graphein (yazım) sözcüklerinin birleşiminden meydana gelmiştir. Ayrıca insanların toplumsal varlığını hem nicelik hem...

Lodos Nedir? 52

Lodos Nedir?

Lodos Nedir: Güneybatı yönünden esen rüzgârlara lodos denir. Türkiye’de yoğun olarak Ege, Doğu Akdeniz ve Marmara bölgesinde esmektedir. Bununla beraber...

Caferilik Nedir? 56

Caferilik Nedir?

Caferilik Nedir: İslam’ın dördüncü halifesi olan Hz. Ali’nin torunlarından olan Cafer-i Sadık’ın etrafında toplanan ve yalnızca onun eylemlerine ve söylemlerine...

Rönesans Nedir? 41

Rönesans Nedir?

Rönesans Nedir: İtalya’da 15. ve 16. yüzyılda başlayarak Avrupa’nın tamamına yayılan bilim, felsefe, edebiyat ve sanat alanına yönelik gelişmelerin yaşandığı...

Tevekkül Nedir? 41

Tevekkül Nedir?

Tevekkül Nedir: İslam inancına göre Allah’a güvenmek, ona sığınmak, teslim olmak ve bağlanmak anlamına gelen tevekkül, bir dini terim olarak...

Sitemiz

www.onedir.net

Türkiye'nin Net Bilgi Kaynağı

Amacı;

nedir

sorusunun cevabını, okuyucuya en kısa yoldan ulaştırmaktır.

Onedir Net sitesinin, bilgiyi paylaşmak ve insanlara faydalı olmak dışında hiçbir gayesi yoktur.