İlginizi Çekebilir
  1. Ana Sayfa
  2. Teknoloji
  3. Şanzıman Nedir?

Şanzıman Nedir?

Şanzıman Nedir?

Şanzıman Nedir: Motor hareketlerini tekerleklere taşıyan yapıya şanzıman denir. Aracın hızına direkt olarak etki yapan şanzıman aynı zamanda vites kutusu olarak da adlandırılır. Motordaki gücü direkt olarak tekerleklere iletmeyen şanzıman aynı zamanda hızın sabit kalmasını, aracın geriye doğru gitmesini ve torkun ayarlanmasını sağlamaktadır.

Şanzıman Kelime Anlamı

Motorlu taşıtlarda motorun yükünü azaltarak güç aktarma organlarına veren, aracın istenen hızda hareket etmesini sağlayan dişliler topluluğu. (Kaynak: TDK Türkçe Sözlük)

Şanzıman Çeşitleri

Farklı çalışma prensipleriyle beraber vites düzenekleri manuel, otomatik, yarı otomatik, CVT ve çift kavramalı şanzıman olarak incelenmektedir.

1.Manuel Şanzıman

Günümüzde en çok tercih edilen vites türüdür. En yüksek vites sayısı 6 olan manuel şanzımanlarda, yüksek tonajlı araçlardaki vites sayısı daha fazla olabilir. Vites kolu hareketleriyle yapılan vites değişimleri ayrıca çubuk milleri ve teli yardımıyla aracın ana kumanda merkezine iletilmektedir. Vites geçişleri ise değişim çubukları sayesinde yapılmaktadır.

2.Otomatik Şanzıman

Vitese elle müdahalenin en az olduğu şanzıman tipidir. Dünyadaki ilk örneği DAF firması tarafından üretilen Variomatic şanzımandır. Bu yapıda hidrolik ve elektronik kontrol mekanizması ile birlikte planet dişli sistemi ve tork konvertör gibi parçalar bulunmaktadır. Son derece dayanıklı olan bu şanzıman en az 4 ileri vitese sahiptir. Ayrıca araçlardaki motor yorma, sert geçişler ve geri kaçırma gibi problemler bu şanzımanda çok az görülmektedir.

3.CVT Şanzıman

Tam otomatik viteslerde tork konvertörünün bulunduğu CVT şanzımanlar daha önceleri oldukça sorun çıkaran bir vites türü olarak bilinmekteydi. Fakat günümüzdeki teknolojik gelişimler sayesinde kayış ve konik malzemeleriyle desteklenerek sağlıklı bir kullanım için tercih edilmektedir. Bu viteslerin çalışma prensibinde sabitlenme durumu söz konusudur. Yani gaz tepkimesi belirli bir sınıra geldiği zaman sabitlenir. Her tür araçta kullanılan CVT şanzımanlar daha çok küçük hacimli araçlarda tercih edilir.

4.Çift Kavramalı Şanzıman

Kuru ve ıslak olarak iki farklı şekilde kullanılan çift kavramalı şanzımanlar prensip olarak otomatikleştirilmiş şanzıman sistemini kullanır. DSG vites olarak da bilinen çift kavramalı şanzıman sisteminde ilk kavramada 1, 3, 5 ve 7 vitesleri vardır. İkinci kavramada ise 2, 4, 6 ve geri vites mantığı söz konusudur. Ayrıca performans ve yakıt konusunda oldukça güven sağladığı için tercih edilmektedir.

5.Otomatikleştirilmiş Şanzıman

Yarı otomatik robotize şanzıman olarak da adlandırılan bu vites türünde otomatik debriyaj mantığı vardır. Yani vites geçiş ihtiyaçlarında robot mantığıyla hareket eder ve debriyaja otomatik basılarak vites geçişi sağlanır. Geçişler geç olabileceği için ısınma gibi sorunlarla karşılaşılabilir.

Şanzımanın Özellikleri

Araçların motor kısmında toplanan gücün aktarıldığı, hız değiştirici ve tork olarak çalışan şanzıman sistemindeki ilk aktarma organı baskı balatadır. Manuel vitesli araçlar debriyaj balatası ile çalışmaktadır. Hareketsiz olan bir araç önce ilk vitese alınır ve daha sonra debriyaja basılarak döndürme momenti sağlanır. Debriyajdan ayağın çekilmesiyle beraber araç harekete geçmiş olur.

Vites kutusu alüminyum muhafazaya sahiptir. Bununla beraber hidrolik sistem, tork konvertörü, servo ve süpap adı verilen parçalardan oluşmaktadır. Kokpit içinde bulunan gösterge panelinde hız ibaresi bulunmaktadır. Aynı yerde devir göstergesi de yer alır. Vites, ilk kalkış pozisyonuna alındığı zaman aracın gaz tepkimeleri de ayarlanmaktadır. Devir göstergesinden takip edilen gaz tepkimeleri daha sonra aracın alacağı hıza göre farklı vitese geçiş istemektedir. Devir bandına göre ikinci vitese alınarak araç seyir haline getirilir.

Manuel şanzımanlarda “N” ve “R” ibareleri bulunmaktadır. Boş vites olarak bilinen “N” ibaresinin yanı sıra geri vites olarak “R” harfi kullanılmaktadır. Otomatik viteslerde de bu ibareler yer alır. Manuel vites kullananların boş vites durumunda debriyaja basmasına gerek yoktur. Ayrıca boş vites durumunda yük bindirme olayı da ortadan kalkar.

Şanzımanın Çalışma Prensibi

Şanzımanın çalışma prensiplerinde birtakım önemli ekipmanlar bulunmaktadır. Bunlar grup mili, prizdirek mili, senkromeç, ana mil ve geri vites mekanizması olarak incelenmektedir.

1.Grup Mili: Geri vites kutusunun temel parçasıdır. Bu ekipmanın görevi, dişlileri üzerinde tutmaktır. Ayrıca prizdirek milinin dönmesiyle birlikte harekete geçer ve aynı zamanda çalışırlar.

2.Prizdirek Mili: Şanzımanın orta kısmında yer alır ve ana hahrik dişlisini taşır. Elle kavramadan alınan hareketi dişli grubu ile beraber iştirak dişlisine aktarır ve motorun harekete geçmesini sağlar.

3.Ana Mil: Şanzımanın ana milinde senkromeçler ve vites dişlileri yer almaktadır. Bu düzende vites dişlileri grup dişli düzene geçer ve motordan gelen hareketle beraber vites dişlerine güç iletilir. Tahrik ve çıkış mili olarak da adlandırılırlar.

4.Senkromeç: Sıralı düzenek içindeki önemli parçalardandır. Görevi, çıkış mili ve vites dişlisinin hızını ayarlamaktır.

5.Geri Vites Mekanizması: Bu mekanizma, vites dişlisinden aldığı hareketi farklı bir yöne çevirir. Ayrıca geri vites mekanizmasında hız yapma olasılığı yoktur.

Şanzıman Arızası Nasıl Anlaşılır?

Şanzıman arızaları otomatik ve manuel şanzımanlar için ayrı ayrı incelenmektedir. Öncelikle baskı balata ve dişliler, şanzımanda ortaya çıkan arızaların ana nedenleridir. Bununla beraber hatalı kullanımlar en fazla arızaya neden olan durumlar arasındadır. Ayrıca vitesin hatalı değiştirilmesi de şanzıman arızalarına sebep olur. Şanzıman sorunları genel olarak şu şekilde anlaşılabilir;

  • Aracın rampada hızlanma sorunu yaşaması
  • Debriyajdan ayağın hızlıca çekilmesinden sonra birinci ve ikinci viteste aracın öne atılmaması
  • Vites geçişlerinde zorlanmanın olması
  • Çekiş düşüklüğünün yaşanması
  • Hız ibresi artarken araç hızının artmaması gibi durumlarla şanzımanın arızalı olup olmadığı rahatlıkla anlaşılabilmektedir.

Manuel Şanzıman Arızası Nasıl Anlaşılır?

Manuel şanzıman arızalarında senkromeç, baskı balata ve dişliler en çok bozulan parçalardır. Bu konuda baskı balatanın bozuk olduğu, aşağıdaki durumlarla anlaşılabilir;

  • Yokuş yukarı çıkarken aracın hızlanamaması
  • Aniden hızlanma sırasında debriyajın kaçırma yapması
  • Arabanın çekiş gücünün düşmesi
  • Vites geçişlerinde zorlanmaların olması
  • Hızlanmanın azalması
  • Yakıt tüketiminin artması
  • Debriyaj kullanımında farklı seslerin gelmesi gibi durumlar, baskı balatanın arızalandığını gösterir.

Vites geçişlerinin başarılı bir şekilde yapılmasını sağlayan senkromençlerin bozulma belirtileri ise şu şekildedir;

  • Viteslerde farklı ses ve titreşimlerin olması
  • Vites değişme sırasında farklı seslerin çıkması
  • Viteslerin zor geçmesi

Bu belirtilerle beraber ani vites değişimleri ve kullanıcı hataları da senkromeçin arızalanmasına sebep olabilmektedir.

Otomatik Şanzıman Arızası Nasıl Anlaşılır?

Otomatik şanzımanlar doğru kullanıldığı zaman uzun süreli kullanılabilmektedir. Ancak otomatik vites kullanan bireylerin genel olarak kullanım hassasiyetine göre hareket etmemesinden kaynaklı olarak arızalar yaşanabilmektedir. Bu noktada otomatik şanzımanı bozabilecek sürücü hataları aşağıdaki gibidir;

  • Ani kalkışlar gerçekleştirmek
  • Vites değiştirme sırasında değiştirme tuşunu kullanmamak
  • El frenini kullanmadan önce aracı ‘P’ yani park konumuna getirmek en çok karşılaşılan sürücü hatalarındandır.

Otomatik vites şanzımanının bozuk olup olmadığını anlamak için bazı durumlara dikkat etmek gerekir. Aşağıda paylaşılan durumlardan birinin yaşanması ya da eksik olması halinde, şanzımanın bozulduğu anlaşılabilir;

  • Yokuş yukarı ilerlerken araç belirli bir miktarda ileri gitmelidir. Ya da bulunduğu konumu korumalıdır.
  • Araç ‘D’ ileri konumunda iken gaza basılmaması halinde az bir miktarda da olsa ileri doğru hareket etmelidir.
  • Yine ‘D’ konumunda ilerlerken vites geçişleri arasında titreşim veya ses olmamalıdır.
  • Araç hareket durumundayken tüm viteslerdeki şanzıman sesinin stabil olması gerekmektedir.
  • Vites mandalının sorunsuz çalışması önemlidir.

Şanzıman Bakımı Nasıl Olmalı?

Şanzıman bakımı öncelikle araç kitapçığında yer alan bilgiler eşliğinde yapılmalıdır. Bu süreçteki en önemli durum, şanzıman yağının sürekli kontrol edilmesi gerektiğidir. Bununla birlikte manuel şanzımanlarda vites değiştirirken tam debriyaj yapılmalı ve ayak debriyajdan aniden çekilmemelidir. Otomatik şanzımanlarda ise mandal gerekmedikçe kullanılmamalıdır. Son olarak şanzımana aşırı yük bindirmekten kaçınılmalıdır.

Yorum Yap

Yorumlar (1)

  1. malesef bu konuyu kötü bi olay sayesinde araştırdım. Halk arasında şanzımanı eline alma olayı başıma geldi ve çok masraf çıktı 🙁 Bu sayede araştırmış oldum cidden enteresan bilgiler var teşekkürler.