İlginizi Çekebilir
hukuk nedir
  1. Ana Sayfa
  2. Devlet
  3. Tüzel Kişilik Nedir?

Tüzel Kişilik Nedir?

Tüzel Kişilik Nedir?

Tüzel Kişilik Nedir: Belirli bir amaca yönelik olarak kurulan ve bağımsız bir hukuki kişiliğe sahip varlık, hak ve borçlara sahip olabilme özgürlüğü bulunan kişi ya da mal topluluklarına tüzel kişilik denir. Tüzel kişiler ayrıca hukuksal düzenin bağımsız birer varlık olarak tanıdığı kişilerdir. Bu varlıkların amacı kültürel, sportif, bilimsel, ticari şirketler, siyasal partiler veya hayri olabilmektedir.

Tüzel Kişilik Kelime Anlamı

Tüzel kişi olma durumu, hükmi şahsiyet. (Kaynak: TDK Türkçe Sözlük)

Tüzel Kişilik ve Özellikleri

Tüzel kişiler ortak bir amacın devamlı şekilde gerçekleştirilmesi amacıyla örgütlenmiş olan kişilerdir. Hukukta bu kişiler kamu tüzel kişileri ve özel hukuk tüzel kişileri olarak ikiye ayrılır.

Kamu Tüzel Kişileri: Kamu hukuku tüzel kişileri sadece kamu hukuku kurallarına göre kurulmuş olan ve bu çerçevede faaliyetler gösteren tüzel kişilerdir. Temel özellikleri aşağıdaki gibidir;

  • Kanunla kurulurlar.
  • Varlıklarına yine kanunla son verilirler.
  • Kamu gücü olarak adlandırılan üstün yetkilerle donatılmışlardır.
  • Tek amacı, kamu yararını geliştirmektir.

Kamu hukuku tüzel kişileri kendi arasında mal topluluğu ve kişi topluluğu olarak iki farklı başlık altında incelenir.

Mal topluluğu şeklinde kamu tüzel kişileri, belirli bir mal ve hizmet topluluğuna, kamu hukuku kurallarına göre kişilik verilmesiyle oluşmaktadır. Türk Hukuku’nda TÜBİTAK, TÜBA, TRT, Üniversiteler, TODAİDE ve Kamu İktisadi Teşekkülleri, kamu tüzel kişilere örnek olarak sıralanabilir. Ayrıca kamu kurulları da mal topluluğu şeklinde olan kamu tüzel kişileri kategorisine girer.

Kişi topluluğu şeklinde kamu tüzel kişileri ise, ortak yararın gerçekleşmesi amacına yönelik olarak yine belli bir kişi topluluğuna kişilik verilmesiyle oluşur. Bu kişilik, kamu hukuku hükümlerine göre verilmektedir. Mahalli ve devlet idareleri kişi topluluğu şeklinde kamu tüzel kişilerine örnek olarak verilebilir. Ayrıca kamu kurumu niteliğinde olan meslek kuruluşlarıyla beraber ilgili mesleği icra edenler de birer tüzel kişiliktir.

Özel Hukuk Tüzel Kişileri: Özel hukuk kuralları çerçevesinde kurulan ve faaliyet gösteren kişiler, özel hukuk tüzel kişileridir. Temel özellikleri ise şu şekildedir;

  • Gerçek kişilerin serbest iradesiyle kurulur.
  • Kurucu kişilerin iradesiyle sona erdirilir.
  • Amacı, hayır yapmak veya kâr elde etmek gibi bireysel menfaatleri gerçekleştirmektir.

Özel hukuk tüzel kişileri de kamu tüzel kişileri gibi mal ve kişi toplulukları olarak ikiye ayrılır. Mal toplulukları, ortak bir amacın devamlı olarak gerçekleştirilmesi için oluşturulmaktadır. En önemli örneği vakıflardır. Kişi toplulukları ise yine ortak bir amacın devamlı olmak kaydıyla gerçekleşmesi için bir araya gelen kişilerden oluşur. Dernek ve ticari şirketler, kişi topluluklarına örnek olarak gösterilebilir.

Tüzel Kişilik Kazanılmasının Koşulları Nelerdir?

Tüzel kişilik kazanılmasının ilk koşulu, örgütlenme unsurudur. Örgütlenme unsuru
mal topluluğunun ya da bir kişinin örgütlenmiş olması amacını gerçekleştirecek olan organlara sahip olmasıdır. Hukuksal alanda faaliyet gösterebilmeleri için gerekli olan organlar sayesinde varlıklarını bağımsız olarak sürdürebilmektedir.

Tüzel kişilik kazanılmasının bir diğer koşulu, sürekli amaç unsurudur. Belirli bir amacı gerçekleştirmek için birleşen kişi ya da mal topluluklarına tanınabilmektedir. Bu anlamdaki amaç, ortak menfaatlerin karşılanmasını sağlamaktır. Manevi ya da parasal menfaatler, süreli amaç unsuruna örnek olarak gösterilebilir.

Tüzel kişilikler aynı zamanda bağımsız bir kişiliğe sahiptir. Ayrıca bağımsızlık unsuru, kişi ya da mal topluluklarına tüzel kişilik tanınmasının genel bir sonucudur. Hangi unsurlara tüzel kişilik kazandırılabileceği, sadece hukuksal düzen çerçevesinde belirlenmektedir.

Kamu Tüzel Kişiliğin Kıstasları Nelerdir?

Herhangi bir kişi veya mal topluluğunun kamu tüzel kişiliğe sahip olup olmadığı bazı niteliklere göre anlaşılabilir. Anayasanın 123. maddesinde yer alan, “Kamu tüzel kişiliği, sadece kanunla ya da kanunun açıkla sunduğu yetkiye dayanarak kurulur” hükmü yer alır. Bu nedenle ilk olarak yasal niteliklere bakılır ve daha sonra değerlendirme yapılır.

Anayasanın bu maddesine göre kanun deyimi, anayasanın tamamını içine alacak şekilde ele alınmaktadır. Yani kamu tüzel kişiliklerin bir kısmı, anayasada tanımlanmıştır. Tüzel kişilerin niteliklerine kanunla değil, sadece anayasaya değişikliği ile son verilebilmektedir.

Devlet Tüzel Kişiliği ve Özellikleri

Anayasanın bazı maddelerinde devlet ve diğer kamu tüzel kişileri ifadesi yer alır. Bu ifadelerden devletin kamu tüzel kişiliğe sahip olup olmadığı anlaşılabilmektedir. Öncelikle devlet, kişi topluluğu olarak bir kamu tüzel kişisidir. Ayrıca devleti oluşturan vatandaşlardan farklı bir hukuki kişiliğe sahip olmaktadır. Çünkü devlet tüzel kişiliğinin organlarını kişiler oluşturur ve devlet adına işlemler yaparlar. Ayrıca borçlara ve haklara ehil olan devlet, hukuki anlamdaki faaliyetlerine devam edebilir. Bununla beraber mahkemelerde davalı ya da davacı olabilmektedir.

Bu yazımızı da okuyabilirsiniz:  Cumhuriyet Nedir?

Devletin yasama, yürütme ve yargı gibi oranları vardır. Bu organların da ayrı bir tüzel kişiliği bulunmaktadır. Çünkü yasama organı tüm yasama uygulamalarını, yargı organı ise yargısal uygulamaları devlet tüzel kişiliği adına yapar. Söz konusu organların idari nitelikte olan uygulamaları da aynı şekilde gerçekleştirilir.

İdare hukuku bakımından devlet tüzel kişiliğine genel idare ya da merkezi idare adı verilir. Devlet, Cumhurbaşkanlığı ve Bakanlık başta olmak üzere taşra teşkilatı ve bunlara bağlı kuruluşlardan olan Diyanet İşleri, Tapu Kadastro ve Emniyet Müdürlüğü ile beraber tek bir tüzel kişiliği ifade eder. Bu kurumlar kendi görev alanlarıyla birlikte devlet tüzel kişiliği adına hizmet vermekte veya işlem yapmaktadır.

Diğer Kamu Tüzel Kişileri ve Özellikleri

Diğer kamu tüzel kişilerine bakıldığında, hukuki olarak devlet dışında da kamu tüzel kişilerin olduğu anlaşılmaktadır. Belediyeler ve il özel idareleri, diğer kamu tüzel kişilerine örnektir.

Bazı Kamu Kurumları: Kamu kurumlarının bazıları kamu tüzel kişiliğe sahiptir. Bu durum anayasada da belirtilmiştir. Örnek olarak, anayasanın 135. maddesinde Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu’nun, 133. maddesinde TRT’nin ve 130. maddesinde üniversitelerin kamu tüzel kişiliğine sahip oldukları aktarılmıştır.

Mahalli İdareler: Belirli bir bölgede ikamet eden ve birer kişi topluluğu olanların, mahalli müşterek nitelikte olan ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla mahalli idareler de kamu tüzel kişiliğine sahiptir. Anayasanın 127/1 maddesinde yer alan hükümde, “Belediye, il ya da köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla oluşturulan” ifadesi yer almaktadır.

Kamu Kurumu Niteliğinde Olan Meslek Kuruluşları Hangileri?

Belirli bir meslek grubuna mensup kişilerden oluşan kuruluşların, kamu tüzel kişiliğe sahip olacağı, anayasanın 135. maddesine belirtilmiştir. Bu kapsamda Borsalar, Odalar ve Barolar, kamu kurumu niteliğinde olan meslek kuruluşlarıdır.

Anayasanın 123. maddesinde yer alan ifadeye göre kamu tüzel kişiliği sadece kanunla ya da kanunun açık bir şekilde sunduğu yetkiye dayanarak kurulabilir. Ancak bu maddeye göre bazı kurumlar tüzel kişilik niteliği taşımamaktadır. Yüksek Öğretim Kurulu, İleri teknoloji Enstitüsü ve Türkiye Atom Enerjisi Kurumu’nu bu konuda örnek olarak gösterilmektedir.

Genel olarak kamu tüzel kişiliğinin açıklamalı özellikleri aşağıdaki alt başlıklarla belirtilmektedir.

Kamu tüzel kişilerinin ticari faaliyetleri: Kamu tüzel kişileri kamu yararını gerçekleştirmek amacıyla ticari faaliyetlerde bulunabilmektedir. Bununla beraber hukuk tüzel kişileri gibi kâr elde etmek için de aynı faaliyetlere başvurabilmektedirler.

Kamu tüzel kişilerinin bazı uygulamaları özel hukuka tabidir: Bu özelliği nedeniyle özel hukuk hükümlerine tabi olma durumu, kuruluşun türünü değiştirilerek idare dışına çıkmasını engellemektir.

Özel hukuk tüzel kişilerinin kamu hizmeti faaliyetleri: Özel hukuk tüzel kişilerinin kamu hizmeti faaliyetlerini yürütmesi durumu, virtüel kamu hizmeti olarak adlandırılır. Kamu imtiyaz sözleşmesi sayesinde özel hukuk tüzel kişileri, kamuya faydalı olan dernekler ya da sosyal yardım sandıklarında faaliyetler yürütebilmektedir.

Bu alt başlıklara ek olarak aşağıdaki özellikler, kamu tüzel kişilerinin ortak özellikleri olarak sıralanabilmektedir;

  • Özel hukuk tüzel kişilerinin bazı uygulamaları idari nitelikte olabilir.
  • İdari karar ile ya da kanunla özel hukuk tüzel kişisi kurulabilmektedir.
  • Görevlilerin ceza hukuku kapsamında kamu görevlisi olması, kamu tüzel kişisi olduğu anlamına gelmemektedir.

Kamu Tüzel Kişiliğinin Nitelikleri Nelerdir?

Kamu tüzel kişiliğine sahip olmak, hem kamu tüzel kişisi olma hem de hukuki anlamda bazı sonuçları meydana getirmiştir. Bu anlamda kamu tüzel kişileri, kamu gücü ayrılıkları adı verilen ve özel hukuku aşmış olan yetkilere sahiptirler. Bunlar şu şekilde sıralanmıştır;

Düzenleme Yetkisi: Kamu tüzel kişileri, yönetmelik, tüzük ve düzenleyici uygulamalar gibi önemli yetkilere sahiptir.

Tek Taraflı İşlem Yapabilme Özelliği: Görev ve yetkileri bakımından tek taraflı işlem yapabilirler.

Kamu Yararı Amacı: Tüzel kişilerin kuruluş amacı tamamen kamu yararınadır. Bu anlamda ticari esaslara göre de faaliyet yürütebilirler.

Bu önemli yetkilerin dışında nitelik olarak aşağıdaki durumlar örneklendirilebilir;

  • İşlemleri icrailik özelliğine sahiptirler.
  • Hukuka uygunluk karinesinden yararlanırlar.
  • Re ’sen icra yetkileri vardır.
  • Muafiyet hakkı bulunmaktadır.
  • Mülkiyet hakkına müdahale yetkisine sahiptirler.
  • Sözleşme yapma özgürlükleri vardır.
  • Kamu tüzel kişilerin kamusal malları haczedilemez.
  • Kamu tüzel kişileri, idare hukukuna tabidirler ve faaliyetlerini bu kurallara göre uygulamaktadır.

Bir önceki yazımız olan Kamu Yönetimi Nedir? başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.


Yorum Yap

Yazar Hakkında

İnternetteki bilgi kirliliğine ve spam yazılara tepki olarak "Türkiye'nin net bilgi kaynağı" O Nedir Net'i kurdu. Bilgiyi paylaşmak ve insanlara faydalı olmak dışında hiçbir gayesi yoktur.

Yorum Yap